Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiiller

Fiilde Çatı Nedir: Fiillerin özne ve nesneye bağlı olarak kazandığı anlama ve girdiği biçime ÇATI denir. Bu konuda yer alan fiillerde özne ve fiil arasındaki ilişki anlatılmıştır.


Etken Fiil: Yüklemin gösterdiği işi doğrudan doğruya öznenin kendisi (gerçek özne) yapıyorsa fiil etken çatılıdır. Etken çatılı fiillerde işin kim tarafından yapıldığı bellidir. İşi yapan bizzat gerçek öznedir. Gizli özne de gerçek özne olarak kabul edilir. Etken fiillerde yükleme "Kim?" diye sorduğumuzda cevap alabiliriz.

Babam arabayı yıkadı.

Serdar ödevini yaptı.

Alperen camı kırdı.

Yukarıdaki örneklerde işi yapan gerçek öznedir. Cümlelerin yüklemlerine "Kim?" diye bir soru yönelttiğimizde cevap alabiliyoruz. Dolayısıyla bu cümlelerde yer alan fiiller etken çatılıdır.



Edilgen Fiil: Bir fiil -l, -n çatı eki almışsa ve yüklemin gösterdiği işin kim tarafından yapıldığı belli değilse o fiil edilgen çatılıdır. Edilgen fiillerde yükleme "Kim tarafından?" diye sorduğumuzda cevap alamayız.

Araba yıkandı. → "Araba" sözcüğü sözde özne

Ödev yapıldı. → "Ödev" sözcüğü sözde özne

Cam kırıldı. → "Cam" sözcüğü sözde özne

Yukarıdaki örneklerde işi (eylemi) yapan belli değildir. Cümlelerin yüklemlerine "Kim tarafından?" diye sorduğumuzda cevap alamıyoruz. Dolayısıyla bu cümlelerde yer alan fiiller edilgen çatılıdır.



Dönüşlü Fiil: Öznesi, hem işi yapan hem de işten etkilenen durumunda olan fiillere dönüşlü fiil denir. Dönüşlülük -l, -n çatı ekleriyle yapılır. Dönüşlü fiillerin gerçek öznesi bellidir.

Burak ağacın arkasına saklandı. → Saklanan kim? Burak. Saklanma işinden etkilenen kim? Burak. Fiil çatısı dönüşlü.

Adam düşmemek için bir dala tutundu. → Tutunan kim? Adam. Tutunma işinden etkilenen kim? Adam. Fiil çatısı dönüşlü.



İşteş Çatılı Fiil: En az iki özne veya daha çok özne tarafından yapılabilen fiillere işteş çatılı fiiller denir. Bu fiiller, fiillere eki getirilerek türetilir.

İşteş fiiller işin yapılışına göre iki grupta incelenir:

1. Yüklem durumundaki fiilin özneleri işi karşılıklı yapmışlardır.

Bugün yeni öğretmenimizle tanıştık.

Babamla tablet konusunda anlaştık.

Boksörler çok yaman dövüştüler.

2. Yüklem durumundaki fiilin özneleri işi birlikte yapmışlardır.

Boğazda martılar uçuşuyor.

Çocuklar köpeği görünce sağa sola kaçıştılar.

Kedi yavruları sütün başına üşüştü.



Örnek Sorular

• Aşağıdaki cümlelerin hangisinde işi yapan belli değildir?
A) Ahmet esprileriyle sınıftaki arkadaşlarını güldürdü.
B) Yaralı geyik, hemen hayvanat bahçesine götürüldü.
C) Araştırması için yurt dışından örnekler getirtti.
D) Bahçesinde birbirinden güzel çiçekler yetiştirdi.

Cevap: B


• "-l" ve "-n" ekleri bazı fiillere gelerek onları edilgen çatılı fiil yapar.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bunu örnekleyen bir kullanım vardır?
A) En sevdiği kalemliğinin kaybolmasına çok üzüldü.
B) Muhtar, mahallelinin bu sözlerine çok alındı.
C) Çalışanlara sözünü dinletemeyince sert bir tavır takındı.
D) Gösterilerin yapıldığı alan, hafta boyunca kameralarla izlendi.

Cevap: D

FİİLDE ÇATI ONLINE TESTLER
Test-3

FİİL KONUSU DERS NOTLARI
Anlamlarına Göre Fiiller → İş, durum, oluş fiilleri
Yapılarına Göre Fiiller → Basit, türemiş, birleşik fiiller
Haber (Bildirme Kipleri)
Dilek (Tasarlama) Kipleri
Fiillerde Olumsuzluk ve Soru
Fiillerde Anlam (Zaman) Kayması
Ek Fiil
Ek Fiilin Görevleri
Ek Fiilin Cümleye Kattığı Anlamlar
Fiilimsiler
Özne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı
Nesne-Yüklem İlişkisine Göre Fiil Çatısı

© Telif Hakkı

Sitedeki dökümanlar yazılı izin olmadan kitap olarak bastırılamaz, herhangi bir internet sitesinde yayınlanamaz, paylaşılamaz. Aksi takdirde yasal işlem başlatılacaktır. Hüseyin Araslı'ya ait yayınlar 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununca telif hakkına tabidir. Öğretmen arkadaşlar öğrencilerine fotokopi yoluyla çoğaltıp dağıtabilirler.