Kültürümüzdeki Dinî Motifler ünitesi yeni müfredat konu özeti, ünite özeti, ders notları
• İnsanların tarih boyunca oluşturdukları, ortaya koydukları maddi ve manevi değerlerin hepsine kültür denir. Kültürün başlıca ögeleri bilim, teknoloji, ekonomi, örf, âdet, sanat, edebiyat, değerler, din, mimari, musiki ve dildir.
1. GELENEĞİMİZDE DİNİN İZLERİ
• Geleneklerin oluşmasında toplumsal ihtiyaçların yanı sıra dinin önemli bir etkisi vardır. Toplumsal yaşantımızda dinin izlerini görebileceğimiz pek çok örf ve âdetle karşılaşırız. Örneğin; yeni doğan bir çocuğun sağ kulağına ezan okunması, sol kulağına ise kamet getirilmesi. Erkek çocukları için sünnet merasimi düzenlenmesi, bu merasimlerde Kur'an ve mevlit okunması, birlikte yemekler yenilmesi ve sünnet çocuğuna hediyeler verilmesi. Muharrem ayında aşure yapılması ve bu aşurenin akrabalara, komşulara dağıtılması. Önemli gün ve gecelerde Kur'an okunması, hayır yapılması, mevlit okutulması…
• Dinî ve millî bakımdan önemli olan ve toplumca kutlanan günlere bayram denir. Bayramlar, sevinç ve neşe günleridir. İslam dininde iki büyük bayram vardır. Bunlar; Ramazan ve Kurban bayramlarıdır. Hicretin ikinci yılından beri kutlanan bu bayramlar, dünyanın dört bir tarafında bulunan tüm Müslümanların ortak değeridir. Bayram günleri bir araya gelinerek ikram ve ziyafetin yapıldığı, aynı zamanda yetim ve yoksulların da gözetildiği günlerdir. Toplumu oluşturan fertlerin bütünleşip, kaynaştığı zamanlardır.
• Kandil geceleri İslam dünyasında hicri 3. asırdan sonra kutlanmaya başlanmıştır. Osmanlı padişahı II. Selim döneminde (1566-1574) camiler aydınlatılıp minarelerde kandiller yakılarak kutlandığı için bu gecelere kandil geceleri denilmiştir.
www.huseyinarasli.com
Kandil Geceleri:
Mevlit Kandili: Peygamber Efendimizin doğduğu gecenin yıl dönümü Mevlit Kandili olarak kutlanır.
Regaip Kandili: Regaip kandili Recep ayının ilk cuma gecesidir.
Miraç Kandili: Hicri aylardan Recep ayının 27. gecesi Miraç kandili olarak kutlanır. Peygamberimiz bu gece miraca çıkarıldı. Beş vakit namaz bu gecede emredildi.
Berat Kandili: Şaban ayının 15. gecesi Berat kandilidir.
Kadir Gecesi: Kur'an-ı Kerim Peygamberimize ilk olarak Kadir gecesinde indirilmeye başlandı. Kadir gecesi Ramazan ayının 27. gecesidir.
• Peygamber ve Ehlibeyt sevgisi İslam toplumunun ortak değeridir. Milletimiz Hz. Muhammed’e (s.a.v.) duydukları derin sevgiden dolayı çocuklarına Mehmet, Ahmet, Mahmut isimlerini verirler. Vatani görevini yapsın diye gönderdikleri askerlerine “Mehmetçik” derler. Peygamberimizin adı anıldığında ona salavat gönderirler.
• "Ev halkı" anlamına gelen Ehlibeyt, İslam’ın ilk dönemlerinden beri Peygamber Efendimizin ailesi, ev halkı için kullanılan bir tabirdir. İslam toplumunda sevgi ve dostluğun kaynağı, kardeşlik ve yardımlaşmanın ortak noktalarından biri Ehlibeyt’tir. Çünkü Peygamberimizin aile fertleri onun terbiyesinden geçmiştir. Bütün Müslümanlar Ehlibeyt’i samimiyetle sever. Bu sevgi bizi bir araya toplar, birleştirir.
• Ramazan aylarında mukabele okumak, Peygamber Efendimiz zamanından başlayıp günümüze kadar devam ederek geleneğimizde yerini alan dinî kültür unsurlarından biridir. Mukabele, ramazan ayında bir kişinin Kur'an okuması, diğerlerinin de önlerindeki Kur'an-ı Kerim'den okuyan kişiyi takip etmeleri şeklinde yapılır.
• Yine ramazan ayında çifte minareli camilerde iki minare arasına gerilen iplere kandiller veya elektrik ampulleri asılması suretiyle yazılar yazılır ki kültürümüzde buna mahya adı verilir.
• Dinî kültürümüzde yer alan bir başka uygulama Hırka-i Şerif (Peygamberimizin Veysel Karani'ye hediye ettiği hırka) ziyaretidir. Sultan Abdülmecîd Han Hırka-i Şerif'in muhafaza edilmesi için 1847 yılında Fatih civarında Hırka-i Şerif Camisi'ni yaptırdı. Her yıl ramazan ayında halkın ziyaretine açılan Hırka-i Şerif bu camide korunmaktadır.
• Diş kirası çok güzel ramazan geleneklerimizdendir. Osmanlılar ramazan ayında hem evlerinin hem de kalplerinin kapılarını sonuna kadar açıyorlardı. İftar saati kapıyı kim çalmışsa kesinlikle geri çevirmezlerdi. Hem zenginler için hem de ihtiyaç sahipleri için sofralar kurulurdu. İftarın ardından ise ev sahibi, yemeğe gelen misafirlerine diş kirası ismi altında hediyeler sunardı. Unutulmaya yüz tutan bu gelenek ile ev sahibi "Misafirim oldunuz, benim sevap kazanmam için zahmet edip yol yürüdünüz, yemek yerken dişlerinizi yordunuz, bu da sizin dişinizin kirası olsun." demek isterdi.
• Ramazan ayında tüm gün oruç tutamayan çocukların günün sadece bir bölümünü oruçlu geçirmesi kültürümüzde “tekne orucu” olarak adlandırılmıştır.
• Hicri takvimin ilk ayı olan muharrem ayı dinî kültürümüzde önemli bir yere sahiptir. Peygamberimiz muharrem ayını "Allah'ın ayı" olarak nitelendirmiş, Ramazan orucundan sonraki en faziletli orucun bu ayda tutulan oruç olduğunu belirtmiştir.
• Muharremin onuncu günü “aşure günü” olarak adlandırılır. Aşure gününde aşure yemeği yapıp dağıtmak da toplumumuzda gelenek hâline gelen güzel uygulamalardandır.
• İslam dininin paylaşma ve yardımlaşmaya verdiği önem, toplumumuzda bu konuyla ilgili güzel örneklerin yerleşip çoğalmasını sağlamış, örf ve âdetlerimiz yardımlaşmayla ilgili uygulamalarla zenginleşmiştir.
• Özellikle ramazan aylarında ülkemizin pek çok yerinde uygulanmakta olan zimem defteri uygulaması yardımlaşma ile ilgili geleneklerimizdendir. Bu uygulamaya göre varlıklı insanlar hiç tanımadıkları mahallelere gidip bakkal, manav gibi dükkânlara girer, o beldede yaşayan halkın borçlarını öder, kendilerini hiç tanıtmadan “Allah kabul etsin.” diyerek oradan ayrılırlar.
2. EDEBİYATIMIZDA DİNİN İZLERİ
• Edebiyat, insanların duygu ve düşüncelerini dil aracılığıyla işlemesi, bu konuda sözlü ya da yazılı eserler ortaya koymasıdır. Türk toplumunda din, başta içerik olmak üzere birçok yönden edebiyatı etkilemiştir. Türkler, Müslüman olduktan sonra İslam’ın hayata bakışını yansıtan pek çok edebi eser vermişlerdir.
• Zamanla tamamen dinî içerikli bir edebiyat oluşmuş, bu türde Ahmet Yesevi, Yunus Emre, Mevlana ve Hacı Bektaş Veli önemli eserler vermişlerdir.
• Dinî içerikli edebî metinlerde Allah (cc), peygamber, ahiret, cennet, cehennem, sevap, günah, dua gibi pek çok dinî kavram kullanılmıştır.
• Edebiyatımızda dinin etkisiyle oluşan edebi eserlerin başında Yüce Allah’ın varlığı ve birliğinin konu edildiği tevhidler gelir. Allah’a (cc) yalvarıp yakarma ve dua etmeyi içeren münacaatlar da edebiyatımızda dinin izlerini göstermektedir. Hz. Muhammed’e (sav) duyulan sevgi, saygı ve övgünün anlatıldığı şiirler ise naat olarak adlandırılmaktadır. Hz. Muhammed’in (sav) doğumunu ve hayatından bazı kesitleri anlatan eserlere mevlit denir. Bunlardan en meşhuru Süleyman Çelebi’nin yazdığı “Vesiletü’n-Necat” isimli eserdir.
• Süleyman Çelebi’nin bu eserinin bazı bölümleri önemli gün ve gecelerde “mevlit” adıyla okunur.
• Mevlana Celaleddin Rumi’nin Mesnevi adlı eseri, Yunus Emre’nin şiirlerinin toplandığı Divan’ı, Hoca Ahmed Yesevi’nin Divan-ı Hikmet’i, Hacı Bektaş Veli’nin Makalât’ı ve Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i edebiyatımızda dinin izlerini taşıyan en önemli eserlerdendir.
• Hz. Muhammed’e (sav) duyulan sevgi, saygı ve övgünün anlatıldığı naat türünün ilk örneklerini Yusuf Has Hacip, Hoca Ahmet Yesevi, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre gibi edebiyatımızın önemli şahsiyetleri vermiştir.
• Yakın dönem edebiyatımızda ise Arif Nihat Asya’nın “Naat”, Nurullah Genç’in “Yağmur”, Cahit Zarifoğlu’nun “Kayıt”, İsmet Özel’in “Naat” adlı eserleri naat türünde verilen örneklerdendir.
• Türk edebiyatında İslam dininin etkisiyle kaleme alınan birçok eser bulunmaktadır. Hikâye (öykü), roman, deneme ve şiir türlerinde dinî motifler çokça kullanılmıştır. Bunlar edebiyatımızın zenginleşmesine katkı sağlamıştır.
• Sözlü edebiyatımızda da İslam dininin izlerini görmek mümkündür. Bu izler atasözü, deyim, masal, destan, ağıt, deyiş gibi türlerde kendini gösterir. Bu sözlü ürünlerde inanç esasları, ibadetler, ahlaki davranışlar, peygamber kıssaları gibi dinî unsurlar bulunur.
www.huseyinarasli.com
3. MUSİKİMİZDE DİNİN İZLERİ
• İslam kültüründe musiki (müzik) önemli bir yere sahiptir. Bunun en güzel örneklerinden biri, Peygamberimizin ilk ezanı sahabenin en güzel seslilerinden biri olan Bilal-ı Habeşî’ye (r.a.) okutturmasıdır.
• İslam dini, Türk musikisine derin ve kalıcı etkilerde bulunmuştur. Bu etkiler, dinî müzikten makam ve usullerin oluşumuna kadar geniş bir yelpazede hissedilir.
• Türk-İslam kültüründe duygu ve düşüncelerin ifadesinde musiki önemli bir rol oynamış, böylece "cami musikisi" ve "tasavvuf musikisi" türlerinden oluşan bir dinî musiki ortaya çıkmıştır.
• Camilerde farz namazlardan önce okunan kamet, Kur’an-ı Kerim kıraati, sela, tekbir, salavat, ilahi ve diğer musiki formları, okuyan kişinin musiki bilgisine dayalı olarak belli usullere ve makamlara göre güzel bir ses ve nağme ile okunur.
• Tekbir ve Salât-ı Ümmiyye, Osmanlı Devleti zamanında yaşamış ünlü bestekârlardan Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi tarafından bestelenmiştir.
Ezan: Her gün kılınması farz olan namazların ve cuma namazının vaktinin geldiğini Müslümanlara duyurmak için okunan ve sözleri Hz. Peygamber’in sünneti ile belirlenen namaza çağrı sözleri. (MEB Dinî Terimler Sözlüğü, sayfa 83)
Kamet: Gerek tek olarak gerekse cemaatle namaz kılarken farz namazların öncesinde “hayye ale’l-felah”tan sonra ‘namaz ibadeti başlamak üzeredir.’ anlamına gelen “kad kameti’s-salah” cümlesinin ezana eklenip okunması. (MEB Dinî Terimler Sözlüğü, sayfa 194)
Salavat: Peygamber Efendimize, onun ailesine, yakınlarına ve ona iman edenlere Allah'tan rahmet ve bereket dilemek anlamında okunan “Allâhümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihî vesahbihi vesellim.” ifadesidir. Birkaç farklı söyleniş şekli bulunmaktadır.
İlahi: Edebiyatımızdaki dinî içerikli şiirlerin bestelenmiş şeklidir.
• İlahi, naat, kaside tasavvuf musikisi türlerindendir.
• Tasavvuf musikisinde ney, kudüm, tambur, rebap, bendir gibi çalgılar kullanılır.
• Mübarek günlerde ve gecelerde, düğünlerde vb. merasimlerde okunan "mevlid", Osmanlı Dönemi divan şairlerinden Süleyman Çelebi tarafından Peygamberimizin doğumunu anlatmak amacıyla yazılmış bir şiirdir.
• Günde beş kez camilerde okunan ezanlar belli usul ve makamlara göre icra edilmekte (okunmakta) olup dinî musiki unsurlarından biridir.